ลอกเปลือกเก่า ออกแบบใหม่ให้ถึงแก่น

คอลัมน์โดย:ชลวุฒิ พรหมสาขา ณ สกลนคร อาจารย์ประจำหลักสูตรการออกแบบ คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ ม. ขอนแก่น bchonl@kku.ac.th

 

 

หลักสูตรการศึกษาด้านประยุกต์ศิลป์และการออกแบบที่มีมากมายและยาวนานพอสมควรในประเทศไทย คงไม่มีหลักสูตรไหนที่ไม่มีรายวิชาด้านการออกแบบผลิตภัณฑ์ไทย หรือชื่อคล้ายๆ กันนี้ ซึ่งมักเป็นรายวิชาเล็กๆ วิชาหนึ่งให้นักศึกษาได้ทดลองออกแบบสินค้าหรือผลิตภัณฑ์สักชิ้นที่สะท้อนความเป็นไทย หรือนำคุณค่าของความเป็นไทยมาบรรจุลงในชิ้นงานนั้น และในท้ายเทอมเราก็มักจะได้เห็นการตัดแปะลายกนก ลายประจำยาม รวมถึงลวดลายท้องถิ่นอื่นๆ ทั้งแบบต้นฉบับและแบบลดทอนดัดแปลง ลงบนผลิตภัณฑ์ในวิถีชีวิตปัจจุบันที่ไม่มีส่วนเกี่ยวข้องอะไรกับลวดลายเหล่านั้นเท่าใดนัก อาทิเช่น ปากกา นาฬิกา แก้วกาแฟ สมุดบันทึก เสื้อผ้า กระเป๋า รองเท้า ฯลฯ หรืออีกแนวทางหนึ่งก็เป็นการนำรูปร่าง รูปทรง คาแรคเตอร์ต่างๆ ที่มีอยู่ในวัฒนธรรมไทย มาทำให้มีประโยชน์ใช้สอยใหม่ในปัจจุบัน เช่นเป็นกล่องใส่ของ กรอบรูป ย่อส่วนสถาปัตยกรรมมาเป็นของที่ระลึก ใส่ตู้โชว์ หรือเป็นที่ทับกระดาษ และด้วยความที่วิชาออกแบบผลิตภัณฑ์ไทยหรือท้องถิ่น ส่วนใหญ่มักเป็นวิชาเล็กและไม่มีความต่อเนื่องกับรายวิชาอื่นๆ จึงทำให้ผลงานน้องๆ นักศึกษามักจบลงในรายวิชาประมาณรูปแบบที่กล่าวมาข้างต้น แต่การออกแบบโดยใช้ความเป็นไทย วัฒนธรรมไทย หรือวัฒนธรรมท้องถิ่น มาต่อยอดคุณค่าและสร้างมูลค่าให้กับงานออกแบบสินค้าและบริการ ทำได้เพียงในกรอบแคบๆ ที่คุ้นเคยกันเท่านี้จริงๆ หรือ
ไม่เพียงเฉพาะตัวอย่างในสถานศึกษา แต่ผลิตภัณฑ์สินค้าที่ผลิตและจำหน่ายในท้องตลาด ก็ยังหลุดพ้นข้อจำกัดความคิดของการตัดแปะและดัดแปลงองค์ประกอบทัศนศิลป์ไปได้ยาก เราจึงมักพบเห็นสินค้าจากต้นทุนภูมิปัญญาและวัฒนธรรมส่วนใหญ่วนเวียนอยู่กับการนำรูปร่าง รูปทรง ลวดลาย อันเป็นเอกลักษณ์ของวัฒนธรรมดั้งเดิมมา reuse โดยการแปะบนเสื้อยืดบ้าง หมวก กระเป๋าผ้า เพื่อเป็นสินค้าของฝากบ้าง ของที่ระลึกบ้าง คู่ไปกับธุรกิจท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมแบบรวบรัดกึ่งชะโงกทัวร์ คือมาสัมผัสหยิบจับแล้วกลับไป คล้ายการเข้าชมพิพิธภัณฑ์หรือมหรสพที่จัดเตรียมไว้ให้เป็นอีกโลกหนึ่งซึ่งแยกตัวออกจาก lifestyle การใช้ชีวิตจริงปัจจุบัน แน่นอนว่ากิจกรรมการตัดแปะองค์ประกอบวัฒนธรรมนี้ยังสามารถสร้างมูลค่าอยู่ไม่น้อย จดจำง่าย ขายง่าย และยังขายได้อยู่ตราบใดที่เรายังสามารถรักษาต้นฉบับวิถีชีวิตเดิมๆ ดึงดูดให้นักท่องเที่ยวต่างถิ่นมาเยี่ยมชมได้ แต่จะดีกว่าไหมหากเราสามารถถ่ายทอดสิ่งที่ผู้คนต่างวัฒนธรรมประทับใจให้ค่อยๆ แทรกลงในวิถีชีวิตของนักท่องเที่ยวจากวัฒนธรรมอื่น และฝากพวกเขาไปถ่ายทอดต่อ ในรูปแบบของ cutural fusion ที่เป็นผู้ร่วมผสมผสานและสืบทอดวัฒนธรรมไทยให้เราด้วย ไม่ใช่เป็นเพียงผู้มาเข้าชม cultural exhibition แล้วเก็บหางบัตรไปเป็นที่ระลึก
โจทย์ในการออกแบบสินค้าหรือบริการให้สามารถฝังวัฒนธรรมไทยลงในกระแสการผสมผสานวัฒนธรรมโลกในปัจจุบันและอนาคต จึงจำเป็นต้องคิดวิเคราะห์ลงให้ถึงองค์ประกอบที่เป็นคุณค่านามธรรมอันเป็นแก่นของวัฒนธรรม ไม่อาจหยุดอยู่เพียงเปลือกหรือรูปลักษณ์รูปธรรมที่สัมผัสได้ด้วยตาเพียงอย่างเดียว แต่ต้องให้ถึงการสัมผัสได้ด้วยใจ สัมผัสวัฒนธรรมไทยและวัฒนธรรมท้องถิ่นต่างๆ ในส่วนที่อยู่ในสภาพไร้รูป อันได้แก่คุณค่าในเรื่องราว ตำนาน วิถีชีวิต พฤติกรรม แม้กระทั่งพิธีกรรม ที่หากลูกค้าหรือนักท่องเที่ยวประทับใจแล้วจะนำกลับไปผสมผสานกับ lifestyle ของตนเอง ก็จะเกิดการสืบทอดคุณค่าไปบรรจุอยู่ในรูปแบบใหม่ที่ปรับเปลี่ยนให้เข้ากับบริบทของสภาพแวดล้อมและยุคสมัย และวนสะท้อนกลับมาตอกย้ำคุณค่าให้กับวัฒนธรรมอันเป็นต้นฉบับนั้น
ผลงานออกแบบชุดเฟอร์นิเจอร์ของนางสาวอันดามัน สุวรรณสิงห์ ที่ยกมาเป็นตัวอย่างในบทความนี้ เป็นผลงานจบการศึกษาปีล่าสุดตามหลักสูตรการออกแบบอุตสาหกรรม คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น เป็นหนึ่งในตัวอย่างของการวิเคราะห์และตีความ คลี่คลายคุณค่าในวัฒนธรรมการรับประทานอาหารแบบไทย ในรูปแบบของการล้อมวงนั่งพื้นและรับประทานสำรับกับข้าวร่วมกันอย่างอบอุ่นเป็นกันเองในครอบครัวไทย ซึ่งเป็นเสน่ห์และอัตลักษณ์ดั้งเดิมร่วมกันของวัฒนธรรมไทยทุกภาค ที่ถูกพัฒนาให้เป็นการออกแบบประสบการณ์(experience design) เลี้ยงรับรองสร้างความประทับใจให้กับนักท่องเที่ยวต่างชาติมาอย่างต่อเนื่อง จนคนไทยเองอาจมองข้ามโดยเห็นเป็นวิถีชีวิตประจำวันธรรมดา แต่ในมุมมองของผู้คนจากต่างวัฒนธรรม การเสริฟ การหยิบอาหาร การรับประทานเมนูอาหารแต่ละท้องถิ่นของไทยนั้น มีความเป็นลำดับขั้นตอนเสมือนพิธีกรรม และเป็นเสน่ห์อันน่าประทับใจของวัฒนธรรม มีความงดงามที่แตกต่าง ละเมียดละไมและมีลักษณะเฉพาะตัว ซึ่งผู้ออกแบบนำคุณค่านามธรรมในวัฒนธรรมไทยนี้มาเป็นแรงบันดาลใจหลักในการออกแบบเฟอร์นิเจอร์รับประทานอาหารแบบนั่งพื้นเสมือนเป็น home lifestyle gadget สำหรับกลุ่มเป้าหมายเฉพาะ ประกอบกับแรงบันดาลใจรอง ที่มาจากกระติบข้าวและเชี่ยนหมากอีสาน ซึ่งไม่ได้ลอกเปลือกองค์ประกอบวัสดุและลวดลายของศิลปหัตถกรรมนั้นมาใช้โดยตรง แต่คลี่คลายไปถึงการได้สัมผัสคุณค่าของงานฝีมือที่สร้างสรรค์จากวัสดุจากธรรมชาติ แล้วปรับกลับมาสู่รูปธรรมด้วยการออกแบบให้เฟอร์นิเจอร์ชุดนี้นำเสนอคุณค่าของวัสดุและทักษะฝีมือประณีตของช่างไม้ไทยให้ปรากฏอยู่บนพื้นผิวหน้าโต๊ะขณะใช้งาน เพื่อถ่ายทอดอารมณ์ความรู้สึกที่เป็นแรงบันดาลใจของตนเองต่อกระติบข้าวไม้ไผ่สาน ไปสู่ผัสสะของกลุ่มเป้าหมายด้วยวัสดุอื่นที่สอดคล้องกับสภาพแวดล้อม lifestyle และวิถีชีวิตของคนกลุ่มหนึ่งในอีกวัฒนธรรมหนึ่ง ที่ประทับใจวัฒนธรรมการนั่งพื้นล้อมวงรับประทานอาหารแบบไทยและหัตถกรรมท้องถิ่น แต่องค์ประกอบทางรูปธรรมอันเป็นเปลือกของวัฒนธรรมการนั่งพื้นรับประทานอาหาร อาทิเช่นขันโตกทางเหนือ หรือพาข้าวอีสาน จะกลายเป็นสิ่งแปลกปลอมในวัฒนธรรมของพวกเขาหากนำไปใช้โดยตรง
การออกแบบผลิตภัณฑ์ที่วิเคราะห์จากนามธรรมหรือแก่นวัฒนธรรมเป็นหลักเช่นผลงานนี้ เป็นตัวอย่างของการมองให้ทะลุเปลือกหรือรูปลักษณ์ที่ห่อหุ้มวัฒนธรรมที่เราคุ้นเคย ผลงานที่ได้จะแตกต่างจากการคลี่คลายจากองค์ประกอบที่เป็นเปลือกหุ้ม ซึ่งอาจเป็นไปได้ที่จะไม่เหลือร่องรอยของรูปร่างรูปทรง สี ลวดลาย หรือแม้แต่วัสดุหรือวัตถุธาตุใดๆ จากวัฒนธรรมเดิมอยู่เลยในงานออกแบบใหม่ แต่การออกแบบจากสภาวะนามธรรมที่ไร้รูปเหลือเพียงความรู้สึกนี้เอง จะสามารถถ่ายทอดหรือ transform คุณค่าจิตวิญญาณของวัฒนธรรมหนึ่งข้ามไปดำรงอยู่และเติบโตต่อในอีกวัฒนธรรมหนึ่งได้อย่างกลมกลืนและยั่งยืน

แสดงความคิดเห็น