“made in ภูเวียง”

แหล่งท่องเที่ยวกับสินค้าสำหรับนักท่องเที่ยว เป็นสิ่งที่ไม่สามารถแยกออกจากกันได้ ร้านค้าของฝาก ของที่ระลึกรวมถึงร้านอาหารและบริการที่เกี่ยวข้องกับสถานที่ท่องเที่ยว ก็ไม่อาจแยกออกจากเศรษฐกิจชุมชนที่รายรอบอยู่เช่นกัน ภูเขา น้ำตกเล็กๆไปจนถึงเมืองมรดกโลกที่มีการทับซ้อนกันของผู้รับผิดชอบดูแลในมิติที่แตกต่างกัน การหันหน้าเข้าหากันและสร้างความร่วมมือเป็นเครือข่าย สร้างข้อตกลงร่วมกัน รับผิดชอบหน้าที่แตกต่างกันแต่ประสานและเกื้อหนุนเป้าหมายให้กันและกัน เป็นสิ่งสำคัญที่จะนำสู่การพัฒนาอย่างยั่งยืน

เหตุที่ประเทศไทยมีรายได้จากท่องเที่ยวหลักๆ จากนักท่องเที่ยวเชิงธรรมชาติและวัฒนธรรม เราจึงต้องรับมือการวิพากษ์บ่อยครั้งในเชิงเปรียบเทียบกับการท่องเที่ยวในประเทศที่เน้นรายได้จากเทคโนโลยี ว่าเป็นการ “ขายของเก่า” หากินเป็นรายได้ คล้ายว่าเก็บกินมรดกธรรมชาติที่ยังคงอยู่และมรดกวัฒนธรรมที่คนรุ่นเก่าสั่งสมไว้ให้ ไม่สร้างสิ่งใหม่ขึ้นมาดึงดูดนักท่องเที่ยวหรือสร้างนวัตกรรมทางเทคโนโลยีขึ้นมาแข่งกับประเทศอุตสาหกรรม และผลข้างเคียงจากการท่องเที่ยวยังค่อยๆ กัดกร่อนทำลายทั้งความบริสุทธิ์ของธรรมชาติ และแทรกซึมเข้าสู่วัฒนธรรมจนปนเปื้อนและผิดเพี้ยนไปข้อวิพากษ์เหล่านี้มักจบลงที่การสรุปว่าในอนาคตเราจะไม่เหลือเสน่ห์ใดๆ ที่จะดึงดูดนักท่องเที่ยวมาอีกต่อไป ปฏิกิริยาขององค์กรที่รับผิดชอบคุณค่าของแหล่งท่องเที่ยวต่างๆหลายครั้งจึงเป็นไปในรูปแบบของการพยายามปกป้องและอนุรักษ์เพื่อคงสภาพความบริสุทธิ์ของต้นฉบับทั้งทางธรรมชาติและวัฒนธรรมของพื้นที่อย่างสูงสุดจนไม่สามารถรับได้กับการเปลี่ยนแปลงใดๆ ที่อาจส่งผลต่อสภาพแวดล้อมทั้งทางธรรมชาติและวัฒนธรรมจนในบางครั้งกลายเป็นอุปสรรคต่อนักท่องเที่ยว ต่อการเดินทางท่องเที่ยว จนถึงต่อเศรษฐกิจของชุมชนแวดล้อมภายในพื้นที่เอง ซึ่งเป็นหนึ่งในผู้มีส่วนได้ส่วนเสียสำคัญของแหล่งท่องเที่ยวนั้นๆ การเจรจาและหาทางออกที่ยืดหยุ่นและเป็นทางสายกลางร่วมกันจึงเป็นสิ่งจำเป็น และในบางครั้งอาจเป็นการสร้างแนวคิดใหม่จนเกิดเป็นนวัตกรรมด้านการบริหารจัดการ นวัตกรรมด้านการออกแบบบริการ จนถึงด้านการออกแบบสินค้าใหม่ที่เป็นต้นฉบับเฉพาะพื้นที่นั้นๆซึ่งไม่เพียงสร้างรายได้ให้กับชุมชนหรือประเทศในปัจจุบัน แต่อาจตกทอดเป็นมรดกต่อให้กับคนรุ่นหลัง มีคุณค่าทางจิตวิญญาณสูงกว่านวัตกรรมทางเทคโนโลยี และมีมูลค่าทางเศรษฐกิจต่อชุมชนในพื้นที่จนถึงประเทศชาติได้ไม่น้อยไปกว่ากัน

แต่การไปถึงจุดนั้นไม่อาจทำได้เพียงด้วยการยืดหยุ่นการใช้พื้นที่ร่วมกัน การจัดโซนอาหาร โซนขายสินค้าหรือร่วมกันกำหนดระเบียบเงื่อนไขให้กับผู้อาศัยในชุมชนและองค์กรที่เกี่ยวข้องร่วมกันรับผิดชอบ ซึ่งจะทำได้เพียงการสลายความขัดแย้งและอยู่ร่วมกันได้เท่านั้น แต่การพัฒนาจนเกิดเป็นอัตลักษณ์ร่วมกันก็ยังไม่เกิดขึ้น ซึ่งเรามักพบเห็นในหลายๆ สถานที่ที่มีการบริหารจัดการได้ดีแต่ยังแยกส่วนเช่นในพื้นที่ขององค์กรรัฐมีเฟรนชายส์ร้านอาหารเครื่องดื่มแบรนด์ต่างประเทศ​ นอกพื้นที่แบ่งส่วนเป็นร้านอาหารที่จัดการทัศนียภาพแบบสะเปะสะปะและในร้านขายของที่ระลึกทั้งของภาครัฐและของชาวชุมชนก็นำสินค้าที่ไม่เชื่อมโยงกับคุณค่าของแหล่งท่องเที่ยวมาขายเพียงเพื่อสร้างรายได้และอาชีพ แต่ไม่เน้นที่จะสร้างอัตลักษณ์ร่วมของการเชื่อมโยงกัน เช่นเสื้อยืดสกรีน Thailand จากโรงงานในกรุงเทพฯหมวกแกปผ้าใบที่ผลิตมาจากโรงงานอุตสาหกรรมภาคกลาง ผ้าทอและผ้าพิมพ์ลายจากทุกภาคของประเทศและไดโนเสาร์พลาสติกสายพันธุ์ที่ไม่เคยพบในพื้นที่ ที่หลากหลายสีสันและทุกตัวประทับตรา made in china อย่างชัดเจนเพื่อขายเป็นของที่ระลึกให้ผู้เยี่ยมชม

กิจกรรม workshop พัฒนาผลิตภัณฑ์ขอนแก่นจีโอปาร์ค ซึ่งอยู่ภายใต้การดูแลของกรมทรัพยากรธรณี ในตำบลเมืองเก่าพัฒนาอำเภอเวียงเก่า พื้นที่อุทยานแห่งชาติภูเวียง พร้อมกับหลักสูตรการออกแบบอุตสาหกรรม คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ม.ขอนแก่น ที่บูรณาการลงในรายวิชา Marketing for Designer ให้นักศึกษาแบ่งกลุ่มลงพื้นที่เก็บข้อมูล ออกแบบพัฒนาผลิตภัณฑ์ชุมชนขอนแก่นจีโอปาร์คจำนวน 19 กลุ่ม ด้วยแนวทาง Bussiness Model Canvas ภายใต้การให้คำปรึกษาด้านการออกแบบโดยคณาจารย์ในรายวิชา ด้านคุณค่างานฝีมือวัฒนธรรมชุมชน และคุณค่าทางโบราณคดีและธรณีวิทยาจากผู้เชี่ยวชาญในหน่วยงานผู้รับผิดชอบในพื้นที่ รวมถึงองค์ความรู้จากชุมชนผู้ผลิตและจำหน่ายสินค้าในชุมชน ในภาคการศึกษาปลาย ปีการศึกษา 2561 ที่ผ่านมา นับเป็นหนึ่งแสงประกายเล็กๆ ที่ส่องให้เห็นว่าความหวังในการที่หลายองค์กรในพื้นที่แหล่งท่องเที่ยวเดียวกันแต่มีภาระหน้าที่สำคัญที่ต้องรับผิดชอบต่างกัน สามารถยืดหยุ่นและจับมือกันสร้างแนวทางเพื่อพัฒนามูลค่าเศรษฐกิจให้กับแหล่งท่องเที่ยวร่วมกันโดยได้รับประโยชน์ด้วยกันทุกฝ่ายนั้น สามารถตกผลึกความคิดร่วมกันสู่ความเป็นรูปธรรมได้จริง

ในเบื้องต้นคือการออกแบบสินค้าของที่ระลึกที่เป็นเอกลักษณ์ของแหล่งท่องเที่ยวที่มีความหลากหลายโดยอาศัยการผนวกอัตลักษณ์และภูมิปัญญาท้องถิ่นเข้ากับเทคโนโลยีที่เหมาะสมออกแบบเป็นของที่ระลึกที่สร้างรายได้สอดคล้องกับวิถีชีวิตวัฒนธรรมของนักท่องเที่ยวผู้มาเยือนให้สามารถนำไปใช้ได้จริงในชีวิตประจำวัน สามารถนำสู่การเผยแพร่ทั้งคุณค่าด้านทรัพยากรธรณี เสน่ห์ความเป็นอุทยานแห่งชาติ และวัฒนธรรมของชุมชนในวงล้อมหุบเขาภูเวียงนี้ออกสู่สากลไปพร้อมๆ กัน

—————

เรื่อง: ผศ.ดร. ชนัษฎา จุลลัษเฐียร อาจารย์ประจำหลักสูตรการออกแบบคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น 

 

แสดงความคิดเห็น