เปิดตำนาน “สงกรานต์” จากดวงดาวบนฟ้า สู่ประเพณีปีใหม่ไทยที่ทั่วโลกหลงรัก

Key Points:

• ที่มาของคำ: “สงกรานต์” เป็นภาษาสันสกฤต แปลว่าการก้าวขึ้นหรือย่างขึ้น ซึ่งหมายถึงการเคลื่อนย้ายของดวงอาทิตย์ในทางดาราศาสตร์

• รากฐานดาราศาสตร์: วันมหาสงกรานต์คือช่วงที่พระอาทิตย์ย้ายจากราศีมีนเข้าสู่ราศีเมษ ซึ่งคติโบราณถือเป็นการเริ่มต้นปีใหม่

• ตำนานคู่สังคม: ตำนานสงกรานต์ผูกพันกับเรื่องราวของท้าวกบิลพรหมและนางสงกรานต์ทั้ง 7 องค์

• การปรับเปลี่ยนตามยุคสมัย: แม้รัฐบาลจะเปลี่ยนวันขึ้นปีใหม่เป็นวันที่ 1 มกราคม ในปี พ.ศ. 2484 แต่เทศกาลสงกรานต์ยังคงเป็นวันปีใหม่ไทยที่ผูกพันกับวิถีชีวิตประชาชน

---

“สงกรานต์” ปรากฏการณ์บนท้องฟ้าสู่คติความเชื่อ

เทศกาลสงกรานต์ที่คนไทยคุ้นเคยนั้น มีรากฐานลึกลงไปถึงหลักดาราศาสตร์โบราณ คำว่า “สงกรานต์” มีที่มาจากภาษาสันสกฤตว่า “สํ-กรานต” แปลว่าการก้าวขึ้น หรือการเคลื่อนย้าย ซึ่งมีความหมายโยงถึงการเคลื่อนย้ายของดวงอาทิตย์จากราศีหนึ่งเข้าสู่อีกราศีหนึ่ง

อย่างไรก็ตาม ช่วงเวลาที่ถือเป็นวาระสำคัญที่สุดคือช่วงกลางเดือนเมษายน เนื่องจากเป็นจังหวะที่พระอาทิตย์เคลื่อนออกจากราศีมีนเข้าสู่ราศีเมษ เหตุการณ์นี้ถูกเรียกว่า “มหาสงกรานต์” ซึ่งในคติโบราณที่สืบทอดกันมาถือเอาช่วงเวลานี้เป็นวันเริ่มต้นศักราชใหม่หรือวันขึ้นปีใหม่

ตำนานท้าวกบิลพรหมและกุศโลบายนางสงกรานต์

นอกจากหลักดาราศาสตร์แล้ว สงกรานต์ยังผูกพันกับตำนานพื้นบ้านที่สืบทอดกันมาอย่างยาวนาน โดยมีเรื่องราวสำคัญคือตำนานของท้าวกบิลพรหมและบุตรีทั้ง 7 องค์ หรือ “นางสงกรานต์” ตำนานนี้ได้ถูกนำมาใช้เป็นคติในการกำหนดนางสงกรานต์ประจำปี โดยหากวันมหาสงกรานต์ตรงกับวันใดในสัปดาห์ นางสงกรานต์ประจำวันนั้นก็จะเป็นตัวแทนประจำปี

การกำหนดสัญลักษณ์เหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงความเชื่อที่เชื่อมโยงกับวิถีชีวิต ตัวอย่างเช่นในปี พ.ศ. 2564 นางสงกรานต์คือ “นางรากษสเทวี” ซึ่งมีพาหนะเป็นหมู โดยหมูในคติความเชื่อโบราณหรือแม้แต่ในวัฒนธรรมจีน ถือเป็นตัวแทนของความอุดมสมบูรณ์ โชคลาภ และความร่ำรวย

วิวัฒนาการ “วันปีใหม่ไทย” ในหน้าประวัติศาสตร์

หากย้อนดูประวัติศาสตร์การกำหนดวันขึ้นปีใหม่ของไทย ในอดีตจะนับตามหลักจันทรคติ ซึ่งตรงกับวันขึ้น 1 ค่ำ เดือน 5 แต่ต่อมาได้มีการปรับเปลี่ยนให้ใช้วันที่ 1 เมษายน เป็นวันขึ้นปีใหม่แทน

การเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญเกิดขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2484 เมื่อรัฐบาลได้ประกาศให้เปลี่ยนวันขึ้นปีใหม่ตามปฏิทินสากลเป็น “วันที่ 1 มกราคม” อย่างไรก็ตาม แม้วันปีใหม่ในทางสากลจะเปลี่ยนไป แต่ “ประเพณีสงกรานต์” ในช่วงกลางเดือนเมษายน ยังคงหยั่งรากลึกอยู่ในค่านิยมและวัฒนธรรมไทย

ประชาชนยังคงนิยมทำกิจกรรมเพื่อความเป็นสิริมงคล เช่น การทำบุญตักบาตร รดน้ำดำหัวผู้ใหญ่ และสรงน้ำพระ ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าเทศกาลสงกรานต์ยังคงสถานะเป็น “วันขึ้นปีใหม่ไทย” ที่รวมจิตใจของคนในชาติไว้ได้อย่างเหนียวแน่น

---

ถือเป็นประกาศของทางราชการอย่างหนึ่ง กล่าวคือ เมื่อสิ้นสุดปีหนึ่ง ๆ จะเปลี่ยนปีนักษัตรเริ่มศักราชใหม่ ทางราชการจะประกาศสงกรานต์ให้ราษฎรได้ทราบ เกี่ยวกับวัน เดือน ข้างขึ้น ข้างแรมในปีต่อไป